Huy Chương Vàng Thế Vận Hội Và Một Cộng Đồng Tị Nạn
Huy Lâm
Sunisa Lee của Hoa Kỳ trong lễ trao huy chương trong trận chung kết toàn năng nữ thể dục nghệ thuật tạ Thế vận hội Olympic Tokyo 2020
Cộng đồng người Hmong ở Mỹ là một cộng đồng tương đối nhỏ. So với dân số của cộng đồng người Việt họ chỉ bằng khoảng một phần tám và có thể nói thua kém cộng đồng người Việt ở nhiều lãnh vực, đặc biệt là trong lãnh vực kinh tế. Trong suốt mấy thập niên qua kể từ khi tới tị nạn ở Mỹ, họ sống khá lặng lẽ và ít khi thấy những tin tức nói về họ xuất hiện trên các trang chính của báo chí hoặc những phương tiện truyền thông khác. Nhưng đùng một cái, nay cả nước Mỹ biết đến họ chỉ vì một cô bé 19 tuổi có cái tên nghe dịu dàng dễ mến: Sunisa Lee.
Có thể nói trong các cuộc thi tại Thế vận hội, ít có môn thể thao nào được khán giả Mỹ chú ý và theo dõi nhiều như môn thể dục dụng cụ (gymnastic), một phần vì đây là môn thể thao có nhiều pha nhào lộn hồi hộp gay cấn và bên cạnh đó còn mang tính nghệ thuật (có âm nhạc đệm, có những động tác múa). Sau khi cô Sunisa giành huy chương vàng trong cuộc thi toàn diện, cả nước Mỹ đã vui mừng hoan hỉ. Tuy nhiên, chiến thắng đó còn đặc biệt gây được tiếng vang cho cộng đồng người Hmong nhỏ bé tại Mỹ mà bao lâu nay họ đã bị bỏ quên.
Tuy là một cộng đồng nhỏ bé nhưng người tị nạn Hmong biết hỗ trợ, nương tựa và giúp đỡ nhau những khi cần đến. Trong nhiều năm qua, cộng đồng này không chỉ hỗ trợ về mặt tinh thần cho Sunisa mà còn tổ chức nhiều cuộc quyên góp để có đủ tài chánh cho cô trang trải chi phí cho các lớp huấn luyện, tham gia trong các cuộc thi và di chuyển đây đó. Không có sự giúp đỡ đó từ cộng đồng và với một gia đình không được khá giả như gia đình họ Lee thì giấc mơ huy chương vàng của cô khó có thể trở thành hiện thực.
Thể dục dụng cụ là môn thể thao rất tốn kém. Khi còn nhỏ tập chơi ở những lớp học địa phương thì không nói gì, nhưng nếu muốn tài năng vươn lên tới tầm vóc quốc tế thì chắc chắn đòi hỏi phải có nhiều tiền. Một gia đình gồm sáu người con và hai vợ chồng như gia đình của Sunisa với thu nhập thấp thì chuyện lo đủ ăn cho ngần ấy miệng không thôi cũng đã đủ mệt rồi thì làm sao mà có dư dả để cho con cái theo học thêm về thể dục dụng cụ, một môn thể thao có thể nói là xa xỉ đối với giới lao động. Thế nên, cộng đồng người Hmong đã đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc đưa Sunisa tới thành công tột đỉnh. (Cô là nữ lực sĩ người Mỹ thứ năm liên tiếp đã giành được huy chương vàng Thế vận hội cuộc thi thể dục dụng cụ toàn diện.)
Cha mẹ cô cũng là những người hỗ trợ mạnh nhất cho giấc mơ trở thành một lực sĩ Thế vận hội môn thể dục dụng cụ của cô. Nhà nghèo không có tiền cho con theo học những lớp huấn luyện thì ông bố John đã tự đóng lấy cho cô một chiếc đòn ngang (balance beam) tạm thời để cô có thể tự tập luyện ở khoảng sân phía sau nhà.
Câu chuyện cô Sunisa Lee trở thành một lực sĩ Thế vận hội người Mỹ gốc Hmong đầu tiên là một trường hợp hiếm hoi và hy hữu. Trong cộng đồng người Hmong ở Mỹ, thường thì các trẻ em của họ không có ước muốn trở thành một lực sĩ hay cầu thủ chuyên nghiệp, và thể thao chỉ được coi như một sở thích hay trò tiêu khiển hơn là con đường sự nghiệp đưa tới thành công. Nhưng với những thành quả vừa đạt được của Sunisa – ngoài huy chương vàng cá nhân cô còn có thêm một huy chương bạc đồng đội và một huy chương đồng ở các cuộc thi xà lệch (uneven bars) – thì hẳn điều đó có lẽ đang làm thay đổi cái quan niệm cũ và thu hút sự chú ý của cộng đồng về lãnh vực thể thao nói chung.
Người Hmong không phải là dân tộc xa lạ gì với người Việt chúng ta. Họ là nhóm dân tộc thiểu số sống chủ yếu tại khu vực núi non hiểm trở ở ngã ba biên giới giữa Trung Quốc, Lào và Việt Nam. Ta gọi họ là dân tộc H'Mông hay Mông, Trung Quốc gọi họ là người Miêu. Đối với người Mỹ, họ giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử Hoa Kỳ thời hiện đại. Vào thập niên 1960, giữa lúc cuộc chiến Việt Nam bắt đầu lên cao độ, cơ quan tình báo CIA tuyển mộ được khoảng 60,000 đàn ông Hmong tại Lào để thành lập một lực lượng quân sự, được gọi là "đội quân bí mật", để chiến đấu cùng binh lính Hoa Kỳ chống lại nhóm cộng sản Lào. Trong khi đó, những người ở lại nhà đã phải chứng kiến cảnh nhà cửa, làng mạc của họ bị dội bom và thiêu rụi, nhiều người trở nên màn trời chiếu đất. Sau đó họ còn bị người Mỹ bỏ rơi khiến cho nhiều người phải lâm cảnh tù tội, nhiều người khác phải bỏ trốn vào rừng.
Vào thập niên 1970, làn sóng người tị nạn Hmong đầu tiên tới Hoa Kỳ, và Minnesota nay là nơi có cộng đồng người Hmong lớn nhất tại nước Mỹ với khoảng hơn 66,000 người. Nhưng tình trạng kinh tế của họ không mấy sáng sủa, với khoảng gần 60% người Mỹ gốc Hmong được xếp vào nhóm dân có thu nhập thấp, và theo tổ chức Asian American Advancing Justice-Los Angeles, một nhóm trợ giúp pháp lý, cứ bốn người Hmong ở Mỹ thì có một là sống dưới mức nghèo đói.
Sau khi định cư ở Mỹ, giống như nhiều gia đình Việt Nam, nhiều cha mẹ người Hmong cũng muốn con cái họ theo đuổi con đường học vấn như là cách tốt nhất để tiến thân. Nó được xem như chiếc chìa khoá mở ra một tương lai tốt đẹp hơn, ít ra là không phải làm lụng cực khổ như thế hệ đầu tiên khi tới Mỹ.
Ngay cả khi nhiều cha mẹ có thể không coi thể thao như một con đường để tiến thân, thể thao vẫn là một phần sinh hoạt khá sinh động trong cộng đồng. Mỗi năm cứ vào tháng Bảy, người Hmong tại thành phố St. Paul lại tổ chức Hội chợ Tự do Quốc tế người Hmong vùng Trung Tây để triển lãm và thi đua thể thao, nghệ thuật và âm nhạc của dân tộc Hmong thu hút được nhiều người Hmong tụ về từ khắp nơi trên thế giới. Tuy nhiên cũng có thể nói hội chợ này là nơi để họ duy trì và quảng bá văn hoá Hmong với thế giới.
Hiện nay cộng đồng Hmong đã có được một số ít lực sĩ và cầu thủ chuyên nghiệp chơi trong các môn bóng đá, đánh gôn và trượt băng, và vũ cầu luôn là môn thể thao có nhiều học sinh Hmong chơi rất giỏi tại các trường trung học.
Sự thành công của Sunisa đã dọn đường cho những người trẻ trong cộng đồng Hmong nói riêng, và trong các cộng đồng Á châu nói chung, thấy rằng để đạt được thành công không nhất thiết là phải trở thành một bác sĩ hay một luật sư mà hãy cứ theo đuổi giấc mơ riêng của mình, làm điều mình yêu thích miễn đó là điều tốt, với một đòi hỏi duy nhất là phải cố gắng hết sức mình trong việc làm đó.
Bốn mươi năm trước khi lớp người tị nạn Hmong đến định cư ở Hoa Kỳ, không ai dám nghĩ một dân tộc vừa rời khỏi khu rừng của họ để đi tới một chân trời khác đầy xa lạ mà có ngày một trong những đứa con của họ đạt được vinh quang, và không chỉ nước Mỹ mà cả thế giới biết đến tên tuổi. Sunisa Lee, đứa con của người tị nạn, đã giành huy chương cao quý nhất của môn thể dục dụng cụ tại Thế vận hội. Cộng đồng người Hmong nên hãnh diện về điều đó. Thành quả của Sunisa chính là kết quả từ những lời răn dạy mà các bậc cha mẹ trong các gia đình người Hmong luôn nhắc nhở tới con cái của họ: Ráng làm việc chăm chỉ và thành công sẽ tới. Nước Mỹ là mảnh đất của hy vọng và bất cứ giấc mơ nào cũng có thể trở thành sự thật.
Huy chương vô địch của Sunisa Lee đến vào lúc khi cộng đồng người Mỹ gốc Á đang cần một chiến thắng. Theo các tổ chức theo dõi nhân quyền, những vụ tội ác thù hận nhắm vào người Á châu tại Mỹ tăng cao trong năm 2020, và ông António Guterres, tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, đã bày tỏ mối quan ngại sâu sắc về sự gia tăng bạo lực đối với người gốc Á châu trong suốt thời gian đại dịch.
Nhìn thấy một lực sĩ người Mỹ gốc Á đạt được thành công và danh tiếng trên một diễn đàn quốc tế như Thế vận hội không chỉ giúp lật đổ một định kiến cũ cho rằng người tị nạn là gánh nặng cho nước Mỹ mà còn là cơ hội để nhắc nhở cho người Mỹ bản xứ về những đóng góp của cộng đồng Á châu nói chung, và cụ thể là cộng đồng người Hmong, một cộng đồng người tị nạn tuy nhỏ nhưng nay đã có một đóng góp rất lớn.
Huy Lâm
