Chuyện Làm Người Tử Tế Qua Văn Học Nghệ Thuật 

Doãn Hưng

Vào ngày 13/1/2025, trong bài phát biểu trước Detroit Economy Club, tổng thống Trump tuyên bố lạm phát đã dừng lại, giá cả đã giảm. Nhưng Báo cáo Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) công bố cùng ngày cho thấy giá tiêu dùng trung bình trong tháng 12 năm 2025 cao hơn 2.7% so với một năm trước đó, và cao hơn 0.3% so với tháng 11.

 Trong những ngày qua, tổng thống Mỹ nhiều lần khẳng định muốn chiếm Greenland; Tòa Bạch Ốc xác nhận rằng tất cả các phương án đều đang được xem xét, bao gồm cả việc sử dụng vũ lực. Trump lập luận rằng Nga và Tàu sớm muộn sẽ làm, và Mỹ không muốn điều này xảy ra. Viện cớ an ninh quốc gia, Hoa Kỳ sẵn sàng xâm lăng lãnh thổ của một đồng minh trước khi kẻ thù có thể làm.

 Những gì đang diễn ra ở Mỹ ngày nay khiến tôi suy nghĩ nhiều về chuyện làm người tử tế ở Việt Nam. Trong một đất nước nghèo khó, chiến tranh triền miên, rồi lại rơi vào sự cai trị của một chế độ độc tài, việc trở thành một người Việt tử tế, tin vào sự tử tế không phải là điều dễ dàng. Nó cần nhiều yếu tố từ cá nhân, gia đình đến xã hội. Con người sinh ra với những chủng tử thiện-ác được huân tập từ nhiều đời trước; những chủng tử nào được phát triển mạnh thêm tùy thuộc vào môi trường xung quanh, từ truyền thống gia đình cho đến khuynh hướng chung của xã hội.

 Sự tử tế của một cá nhân có thể được nuôi dưỡng từ nền giáo dục đến văn học nghệ thuật của một quốc gia. Truyền thống Á Đông có câu tiên học lễ, hậu học văn. Tôi nhớ bài học làm người tử tế đầu tiên của mình là những câu thơ trích từ Gia Huấn Ca của Nguyễn Trãi:

...Thương người như thể thương thân,

Người ta phải bước khó khăn đến nhà.
Đồng tiền bát gạo mang ra,
Rằng đây "cần kiệm" gọi là làm duyên
May ra ở chốn bình yên,
Còn người tàn phá chẳng nên cầm lòng...

Bài học thuộc lòng này từ những năm tiểu học trước 1975, tính đến nay đã hơn nửa thế kỷ, nhưng tôi vẫn còn nhớ đến tận bây giờ.

 Cũng trong những năm tháng đó, tôi và bạn bè- những đứa học trò tâm hồn như tờ giấy trắng- say mê đọc Tâm Hồn Cao Thượng của tác giả Edmondo De Amicis, một nhà văn Ý vào nửa cuối thế kỷ 19,  bản dịch tiếng Việt của Hà Mai Anh. Ra đời bên trời Âu, cuốn tuyển tập truyện ngắn này đã giúp tôi nuôi dưỡng ước mơ trở thành một công dân tốt trong xã hội trước khi làm người giỏi giang thành đạt. Tâm hồn tôi như bay bổng khi đọc đoạn cuối trong truyện "Học Đường":

"...Cố lên ! Tên lính nhỏ trong đạo quân lớn lao kia ! Cố lên ! Con ơi ! Lấy sách vở làm khí giới, lấy lớp học làm quân đội, lấy thế giới làm bãi chiến trường, coi sự ngu dốt là cừu địch và lấy sự văn minh của nhân loại làm cuộc khải hoàn, con phải phấn đấu luôn luôn và chớ hề làm tên lính hèn nhát... "

hay cảm thấy lòng yêu nước sôi sục trong huyết quản trước hành động của câu bé nghèo trong truyện "Lòng Yêu Nước Của Cậu Bé Thành Padoue":

...Người thứ ba định nói câu "ăn cắp" nhưng chưa dứt lời thì một trận mưa toàn tiền vàng và bạc hắt vào mặt những người ấy rơi tung toé xuống bàn và trên sân. Ba người hầm hầm đứng dậy xem trận mưa dữ ấy ở đâu ra thì lại bị ném thêm. Cậu bé thành Pađôva vén rèm thò đầu ra thét bằng giọng khinh bỉ: Cầm lại tiền của các người. Ta không thèm nhận của bố thí của những người kẻ đã lăng mạ nước ta...

(Có thể xem Tâm Hồn Cao Thượng trên mạng: https://www.memaria.net/TamHonCaoThuong.pdf )

 Những năm tháng sau 1975, đạo đức được nhà trường xã hội chủ nghĩa diễn giải theo hướng khác, mang nặng tư tưởng đấu tranh giai cấp, thí dụ như "yêu nước là yêu chủ nghĩa xã hội". Nhưng rồi đến khoảng đầu thập niên 1990s, nhà nước chủ trương đổi mới. Người dân Việt Nam bắt đầu được biết đến những tác phẩm văn học từng một thời bị cấm. Một trong những bài thơ làm tôi ấn tượng nhất là Lời Mẹ Dặn của Phùng Quán. Bài thơ từng được đăng trên báo Nhân Văn năm 1956. Trích đoạn:

Tôi mồ côi cha năm hai tuổi

Mẹ tôi thương con không lấy chồng
Trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải
Nuôi tôi đến ngày lớn khôn.

Hai mươi năm qua tôi vẫn nhớ
Ngày ấy tôi mới lên năm
Có lần tôi nói dối mẹ
Hôm sau tưởng phải ăn đòn.
Nhưng không, mẹ tôi chỉ buồn
Ôm tôi hôn lên mái tóc
- Con ơi - trước khi nhắm mắt
Cha con dặn con suốt đời
Phải làm một người chân thật.

- Mẹ ơi, chân thật là gì?
Mẹ tôi hôn lên đôi mắt
Con ơi một người chân thật
Thấy vui muốn cười cứ cười
Thấy buồn muốn khóc là khóc.
Yêu ai cứ bảo là yêu
Ghét ai cứ bảo là ghét
Dù ai ngon ngọt nuông chiều
Cũng không nói yêu thành ghét.
Dù ai cầm dao doạ giết
Cũng không nói ghét thành yêu.
Từ đấy người lớn hỏi tôi:
- Bé ơi, Bé yêu ai nhất?
Nhớ lời mẹ tôi trả lời:
- Bé yêu những người chân thật...

Cũng vì bài thơ này, Phùng Quán bị đuổi khỏi quân đội, đuổi khỏi Hội Nhà Văn, bị kiểm điểm quy tội đại phản động, sống trong bóng tối cho đến cuối đời. Làm người tử tế trong chế độ cộng sản khó khăn như thế đó!

 (Nghe Phạm Duy phổ thơ Lời Mẹ Dặn trên Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=SPwC7Cama8M&list=RD_t8R7aB0zX4&index=2 )

 Cũng trong thời đổi mới, cuốn phim tài liệu "Chuyện Tử Tế" của đạo diễn Trần Văn Thủy được chiếu trên truyền hình vào năm 1987. Theo wikipedia, nhiều thập niên sau khi ra đời, Chuyện Tử Tế vẫn được công nhận là bộ phim tài liệu tiêu biểu của nền điện ảnh Việt Nam, được đánh giá cao bởi các học giả trong nước.  Bộ phim xoay quanh câu hỏi: "Thế nào là sự tử tế?" Đạo diễn tìm câu trả lời thông qua nhiều thân phận, hoàn cảnh sống khác nhau, từ người dân thành phố tới thôn quê. Đạo diễn bộc lộ trăn trở trước thực tế cuộc sống khó khăn khiến thiếu đi sự tử tế giữa người với người. Một đoạn lời bình trong phim:

"...Tử tế vốn có trong mỗi con người, mỗi nhà, mỗi dòng họ, mỗi dân tộc. Hãy bền bỉ đánh thức sự tử tế, bởi thiếu nó thì một cộng đồng dù có nỗ lực tột bậc và chí hướng cao xa đến mấy thì cũng chỉ là những điều vớ vẩn. Hãy hướng con trẻ và cả người lớn đầu tiên vào việc học làm người – người tử tế trước khi mong muốn họ trở thành những người có quyền hành, giỏi giang, hoặc siêu phàm..."

 Là một người Miền Nam còn ở lại trong nước sau 1975, tôi vô cùng thấm thía khi xem bộ phim này. Tôi hiểu thêm rằng ở Miền Bắc, việc nuôi dưỡng sự tử tế khó khăn gấp nhiều lần so với trong Nam. Vậy mà cho dù đời sống khốn khó, đói nghèo, tư tưởng bị kiểm soát tẩy não, vẫn luôn có những người hướng về sự tử tế, muốn sống tử tế. Tôi tin hơn vào câu nói của người xưa "Nhân chi sơ vốn bản thiện", và cảm thấy hạnh phúc khi từng được sinh ra lớn lên trong một xã hội Miền Nam xem trọng sự tử tế.

 Nghĩ về sự khó khăn khi nuôi dưỡng sự tử tế trong xã hội Việt Nam nghèo khó, tôi càng thêm trăn trở về tình hình hiện nay ở Mỹ. Tôi có một số bạn đạo hiền lành. Dù không phủ nhận tổng thống Trump nói dối, sẵn sàng làm những điều không theo tiêu chuẩn đạo lý, bạn tôi vẫn ủng hộ ông ta vì tin rằng phải làm vậy thì mới "Make America Great Again". Đây là cách lập luận theo kiểu cứu cánh biện minh cho phương tiện. Đặng Tiểu Bình Câu có câu nói nổi tiếng "Mèo trắng hay đen, miễn là bắt được chuột đều là mèo tốt", ám chỉ rằng kết quả quan trọng hơn cách thực hiện. Vào năm 1966, Phạm Duy viết ca khúc Nhân Danh như lời tố giác những kẻ đang gây chiến tranh, giết người nhân danh những điều tốt đẹp như giải phóng dân tộc, nhân loại bình đẳng:

...Vì giống nòi, tôi phải giết, phải giết

Giết vạn người, giết vạn người !
Xin nhân danh Tổ Quốc đẹp ngời
Vì giống nòi, tôi phải giết vạn người.
Vì lý tưởng, tôi phải giết, phải giết
Giết triệu người, giết triệu người !
Xin nhân danh giải phóng loài người
Vì lý tưởng tôi phải giết triệu người.
Vì nhân loại tôi phải giết, phải giết
Giết trọn loài người, giết trọn loài người...

(Nghe Phạm Duy hát Nhân Danh trên Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=_t8R7aB0zX4&list=RD_t8R7aB0zX4&start_radio=1 )

Người Mỹ nổi tiếng là thực dụng. Với đa số cử tri Mỹ, kinh tế là động cơ bỏ phiếu hàng đầu. Nhưng truyền thống dân tộc Mỹ vẫn xem trọng sự tử tế. Văn hóa cao bồi Mỹ thể hiện rõ nét điều này. Từ nhỏ, tôi mê xem phim cao bồi trên đài truyền hình Mỹ, với những chàng cao bồi nghĩa hiệp, dũng cảm chống lại bọn gian tà. Những phim Cao Bồi Mỹ kinh điển như The Magnificent Seven, The Good The Bad The Ugly... đều gắn liền với lòng trung thực, sự tử tế.

 Một cuốn phim Mỹ cũng làm tôi liên tưởng đến sự tử tế là Wizard of Oz, được trình chiếu từ gần một thế kỷ trước. Mỗi lần nghe giai điệu thanh thoát của bản nhạc chính của phim là "Some Where Over The Rainbow", tôi hình dung ra miền đồng quê Mỹ thanh bình, tới những người nông dân Mỹ sống đời đơn giản, hiền lành:

Somewhere over the rainbow

Way up high

There's a land that I heard of

Once in a lullaby

Somewhere over the rainbow

Skies are blue

And the dreams that you dare to dream

Really do come true...

https://www.youtube.com/watch?=PSZxmZmBfnU&list=RDPSZxmZmBfnU&start_radio=1

 Theo trang mạng www.lawliberty.com , The Wizard of Oz được hiểu như một câu chuyện ngụ ngôn về tình hình chính trị của Mỹ trong năm bầu cử tổng thống 1896. Những nhân vật chính trong phim có tính biểu tượng. Người Rơm (Scarecrow) tượng trưng cho người nông dân Mỹ thiếu kiến thức. Người Thiếc (Tin Man) là giới công nhân công nghiệp thiếu trái tim với lòng trắc ẩn. Sư tử Nhút nhát (Cowardly Lion) tượng trưng cho nhà chính trị phong trào Dân túy William Jennings Bryan. Phù thủy đại diện cho những chính trị gia gian lận. Vào cuối phim, bằng nỗ lực của chính mình, người rơm tìm được cho mình khối óc trí tuệ, người thiếc có được trái tim nhân ái, sư tử có được lòng cam đảm. Cô bé Dorothy trở về nhà bằng phép lạ của chính đôi giày bạc của mình. Sức mạnh nội tại giúp con người tiến bộ, làm được những điều tốt đẹp. The Wizard of Oz kết thúc có hậu về một nước Mỹ tin vào sự tử tế.

Là một người Việt Nam rời quê hương sang định cư ở Hoa Kỳ, tôi ra đi vì muốn con cái mình có một môi trường tốt hơn để phát triển lòng tử tế. Bản thân tôi không muốn đánh đổi sự tử tế để hy vọng có được một đời sống kinh tế cao hơn. Ở Mỹ, thông qua lá phiếu, tôi có quyền chọn ra những người tử tế đại diện cho mình trong chính quyền, điều mà tôi không có được thời còn ở Việt Nam. Tôi đã làm như vậy kể từ khi trở thành công dân Mỹ, và sẽ tiếp tục làm trong suốt cuộc đời...

 

Doãn Hưng