Tiếng Việt

 Tiếng Việt là sinh ngữ – và vấn đề không nằm ở chữ mới, mà ở cách dùng chữ.

 1. Dẫn nhập: tranh luận tưởng nhỏ nhưng không nhỏ

 Những tranh luận quanh các chữ như sợi dây chuyền, sự cố, sân bay, tên lửa, hay đuối nước tử vong thoạt nhìn tưởng là chuyện lặt vặt của chữ nghĩa. Tuy nhiên, đằng sau những chữ ấy là một vấn đề lớn hơn: tiếng Việt vận hành ra sao trong mối quan hệ giữa đời sống tự nhiên của ngôn ngữ và quyền lực chính trị – hành chánh. Nói cách khác, câu hỏi không chỉ là *chữ nào đúng, chữ nào sai*, mà là ai có quyền quyết định cái gì trở thành "chuẩn"

 Trong bối cảnh đó, hai mệnh đề thường được nêu ra:

 (1) Tiếng Việt là sinh ngữ, luôn có chữ mới; tiếng Việt là của dân Việt, không có "tiếng Việt của VC".

 (2) *VC dùng tiếng Việt*.

 Hai mệnh đề này đều đúng**, nhưng nếu không phân tích sâu, chúng có thể dẫn tới những hiểu lầm nghiêm trọng.

 2. Tiếng Việt là sinh ngữ: một tiền đề không thể tranh cãi

 Trong ngôn ngữ học, khái niệm *sinh ngữ* (living language) chỉ một ngôn ngữ:

* luôn vận động,

* luôn tiếp nhận từ mới,

* luôn thay đổi theo đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật.

 Tiếng Việt, cũng như tiếng Anh, Pháp hay Nhật, không thể đứng yên. Khi xã hội xuất hiện khái niệm mới – như vệ tinh, máy tính, internet, drone – thì ngôn ngữ buộc phải đặt tên. Việc xuất hiện từ mới **không phải là sự suy đồi**, mà là dấu hiệu của một ngôn ngữ còn sống.

 Vì vậy, phản đối *mọi chữ mới* là một thái độ phi khoa học. Không thể đòi hỏi tiếng Việt thế kỷ XXI chỉ dùng vốn từ của thế kỷ XIX hay XX. Trên điểm này, lập luận cho rằng "tiếng Việt là sinh ngữ" là **hoàn toàn đúng và cần được khẳng định**.

 3. Tiếng Việt là của dân Việt, không thuộc về bất kỳ chế độ nào

 Ngôn ngữ không do nhà nước sáng tạo ra. Tiếng Việt hình thành, phát triển và tồn tại:

* trước mọi chế độ chính trị,

* vượt qua mọi thay đổi quyền lực,

* và không thể bị sở hữu độc quyền.

 Không có thực thể học thuật nào gọi là "tiếng Việt của VC" theo nghĩa bản chất. Cũng như không có "tiếng Pháp của De Gaulle" hay "tiếng Anh của Churchill". Ngôn ngữ thuộc về cộng đồng nói nó, chứ không thuộc về người cầm quyền.

 Trên bình diện nguyên tắc, việc khẳng định *"không có tiếng Việt của VC"* là **hoàn toàn chính xác**. 

4. Vấn đề bắt đầu từ chỗ: VC dùng tiếng Việt như thế nào?

 Mệnh đề thứ hai – *VC dùng tiếng Việt* – cũng đúng, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng không phải là có dùng hay không*, mà là *dùng với vai trò gì*.

 Một cá nhân dùng tiếng Việt khác với một nhà nước dùng tiếng Việt. Khi một nhà nước:

* kiểm soát hệ thống giáo dục,

* kiểm soát báo chí,

* kiểm soát ngôn ngữ hành chánh,

thì cách dùng tiếng Việt của họ không còn là một cách dùng bình thường mà trở thành chuẩn áp đặt.

 Trong ngôn ngữ học xã hội, đây là hiện tượng "institutional language dominance* – sự thống trị ngôn ngữ bằng thể chế. Ngôn ngữ không bị chiếm hữu, nhưng bị định hình.

 5. Chữ mới không đáng sợ; điều đáng sợ là sự "làm phẳng nghĩa"

 Điểm phê phán chính đáng không nằm ở chữ mới, mà nằm ở hiện tượng làm nghèo ngôn ngữ bằng cách gom nhiều nghĩa vào một chữ mơ hồ.

 Chữ sự cố là ví dụ điển hình. Trong thực tế sử dụng, "sự cố" được dùng cho:

* tai nạn,

* trục trặc kỹ thuật,

* hư hỏng,

* bất thường,

* thậm chí cả sai phạm.

 Hệ quả là:

* người nghe không biết mức độ nghiêm trọng,

* người nói tránh trách nhiệm,

* những từ chính xác hơn bị bỏ quên.

 Hiện tượng này trong ngôn ngữ học gọi là semantic flattening– làm phẳng trường nghĩa. Một ngôn ngữ khỏe mạnh cần nhiều chữ cho nhiều cấp độ khác nhau, không phải một chữ cho mọi tình huống.

 6. Trường hợp "sân bay", "tên lửa", "đuối nước tử vong" Các từ như sân bay, tên lửa, máy bay không người lái tự thân không sai.

 Vấn đề nằm ở chỗ: chúng thay thế gần như hoàn toàn những từ cũ giàu sắc thái hơn, và không cho các từ cũ cơ hội cùng tồn tại. 

So sánh: phi trường– phi cảng– bãi đáp phân biệt rõ chức năng, chết đuối ngắn gọn, rõ nghĩa, giàu cảm xúc, đuối nước tử vong dài, lạnh, hành chánh. 

Ở đây không phải là tiến hóa, mà là hành chánh hóa ngôn ngữ đời sống

7. Ngôn ngữ quyền lực và ngôn ngữ đời sống

Có thể phân biệt hai tầng:

·       Ngôn ngữ quyền lực: dùng trong báo cáo, tuyên bố, tránh trách nhiệm, ưu tiên mơ hồ; ngôn ngữ đời sống: cụ thể, giàu hình ảnh, giàu cảm xúc.

*       Vấn đề của tiếng Việt hiện nay không phải là có ngôn ngữ quyền lực, mà là ngôn ngữ quyền lực lấn át và đè bẹp ngôn ngữ đời sống, đặc biệt là di sản ngôn ngữ miền Nam trước 1975.

 8. Kết luận: đúng – nhưng phải nói cho đủ 

Tóm lại, có thể kết luận như sau:

1. Tiếng Việt là sinh ngữ** – đúng.

2. Tiếng Việt là của dân Việt, không thuộc về VC– đúng.

3. VC dùng tiếng Việt dở

 Điều cần nói thêm là:

 VC đã dùng quyền lực thể chế để làm cho một kiểu tiếng Việt hành chánh, mơ hồ, làm phẳng nghĩa trở thành áp đảo.

 Phê phán hiện tượng này không phải là chống chữ mới; không phải là phủ nhận sinh ngữ mà là bảo vệ sự phong phú, chính xác và đa dạng của tiếng Việt.

 Nói cách khác, tranh luận này không nhằm đóng băng ngôn ngữ, mà nhằm ngăn không cho ngôn ngữ bị làm nghèo nhân danh "chuẩn hóa".

 Và đó mới là cốt lõi của vấn đề.

 Đoàn Xuân Thu

Melbourne.